SCRIPTDESK

Transmedia Storytelling for ‘dummies’

Hoe zit het met de belangstelling van Nederlandse scenarioschrijvers voor multiplatform vertelvormen? En moeten we ons als schrijvers en scripteditors niet eens pro-actiever opstellen? Vragen die aan bod komen tijdens het seminar rond transmedia dat de Nederlandse Beroepsvereniging van Film- en televisiemakers (NBF) organiseert op 27 september 2010. Eerder stond het onderwerp al centraal op de Dag van de Soap op 10 juni. Tijd voor een open, onbevooroordeelde blik; een artikel over transmedia storytelling voor dummies, nieuwsgierigen en ongelovigen – en allen die hun talent voor verhalen vertellen breder durven inzetten.Door Maarten Almekinders en Esther Wouda 
in PLOT, Magazine over Scenarioschrijven, herfst 2010

Scripteditors Maarten Almekinders en Esther Wouda signaleren steeds vaker nieuwe, succesvolle vormen van ‘verhalen-vertellen-in-de-ruimste-zin-van-het-woord’, die zich niet meer houden aan de aloude conventies van maker-kijker. Dit online drama, dat geheel buiten ‘onze’ sector lijkt op te borrelen, maakt schaamteloos gebruik van alle nieuwe media en technologieën die het tot de beschikking staan en heeft lak aan de distributie- en omroepmechanismen van weleer. In tegenstelling tot wat de koele technische term doet vermoeden, neemt juist in transmedia de inventiviteit en creativiteit van het verhalen vertellen een hoge vlucht.

Wat is transmedia?
Er zijn veel begrippen in omloop die verwijzen naar (ongeveer) hetzelfde fenomeen – en vanwege het grenzeloze, internationale karakter ervan zijn Engelse termen daarbij niet te vermijden: cross-platform, multi-platform, 360 degree storytelling, multilevel, nonlinear & interactive storytelling. Waar in crossmedia één verhaal (bijvoorbeeld een dramaserie) op één platform (bijvoorbeeld televisie) dominant was, kunnen bij transmedia verschillende platforms op verschillende momenten die dominante rol van elkaar overnemen. Het transmedia-verhaal kan onafhankelijk zijn van tijd en plaats. Doordat de verschillende media elkaar aanvullen en versterken in het overbrengen van het verhaal, kan het voor de kijker een soort ‘driedimensionale verhaalervaring’ worden. En dat is nu precies de enorme aantrekkingskracht ervan. Door de inzet van sociale media als Facebook en Twitter kan het publiek namelijk ook zelf deel uitmaken van het verhaal. We hebben het daarom niet meer over publiek of kijker, maar over VUP: Viewer User Player.

Storytelling blijft de essentie
In transmedia gaat het meer dan ooit om de kracht van het verhaal. Een verhaal in zijn meest naakte of onstoffelijke vorm, dat iedere gedaante aan kan nemen. Laat je dus niet misleiden (of afschrikken!) door de nadruk die de term legt op de technologie of media. Want waar het op neerkomt, is dat we als schrijver nu alleen maar meer stukken in onze gereedschapskist hebben.
Ieder verhaalelement kan nu zijn beste vorm vinden: een geluidsfragment, een ansichtkaart, een tweet, een Facebook-post, een sms, een flashmob (een groep mensen die als uit het niets in het openbaar samenkomt, iets ongebruikelijks doet en dan weer ‘oplost’ – vaak ‘voor de lol’, maar in elk geval indruk of aandacht voor iets/iemand achterlatend) of – ja dat kan ook nog – een stukje video. ‘Being relevant’ is de drijvende kracht achter publieksparticipatie. Men wil meetellen, meedoen, meevoelen, meedingen.
Hier komt het talent en het vakmanschap van de scenarioschrijver om de hoek kijken. Want hoe schep je in tekst en beeld een wereld waarin je mensen mee kunt nemen? Hoe creëer je geloofwaardige karakters? Hoe werk je met hoop en vrees? En hoe zorg je ervoor dat je ‘thema’ voelbaar is in alle vezels van je format? Dit zijn talenten die we als schrijvers (zouden moeten) beheersen. In transmedia geldt dat evenzeer – alleen via nog meer en andere (om)wegen.

Waarom is transmedia ineens zo belangrijk?
Dat heeft vooral te maken met het veranderende medialandschap. De generatie mediagebruikers die is opgegroeid met internet en mobiele telefoon is bijna volwassen. Ze zijn gewend om zelf controle te hebben over content (inhoud: stof, nieuws, verhalen, zowel fictie als documentair); die op elk gewenst moment te kunnen benaderen, te delen en te veranderen. Vijftienjarigen surfen niet. Ze bezoeken misschien tien geliefde websites (‘merken’ waar ze aan hechten, en die vaak ook als zodanig zijn ontwikkeld en gemarket) en met een beetje geluk zit daar één televisiezender tussen. De Publieke Omroep is iets van hun ouders.
Deze ontwikkeling heeft grote gevolgen voor de rol van omroepen, producenten, studios en distributeurs. Publiek volgt content, adverteerders volgen publiek, dus het maakgeld verschuift naar plekken waar de kijker (of dus liever: VUP) zich voor interesseert. Nieuwe mogelijkheden en machtsverhoudingen dienen zich aan.
Vanuit de hoek van de maker zie je, zeker in Nederland, nog weinig experimenteerdrift. Transmedia en multiplatform storytelling is dus betrekkelijk onontgonnen terrein, waar voor ons schrijvers – juist nu! – nog veel valt te winnen en te veroveren.

Transmedia in Nederland
Mardou Jacobs, directeur NBF en organisator van het seminar ‘From Story to Legend’ tijdens het Nederlands Film Festival 2010: “Bij de NBF bemerken we een soort wakker worden, men heeft wel eens iets over transmedia gehoord, maar lijkt te denken dat het hetzelfde is als multimedia. Met transmedia wordt een product niet alleen ontwikkeld voor uitzending in theaters, op dvd en tv, maar wordt de inhoud verder uitgewerkt tot games, interactieve televisie en nog veel meer. De invloed van de kijkers/gebruikers wordt ook steeds groter en belangrijker, en je moet ze er in een veel vroeger stadium bij betrekken. Op die manier wordt content veel langer gebruikt – het zogenaamde longtail effect – waardoor de inkomsten blijven doorlopen in plaats van opdrogen. Voor producenten dus interessant om zich te verdiepen in de uitbreiding van de mogelijkheden om een scenario veel meer op te laten leveren.”

De kijker is dood – lang leve de VUP?
De passieve achteroverleunende kijker vinden we vooral in bioscoopstoelen en op driezitsbanken. Daar is niets mis mee, die zal ook blijven bestaan. De VUP kan zich overal bevinden: in de trein met een laptop, in de schoolpauze met een smartphone, in een café met een iPad, op kantoor of thuis achter de computer. Bij het ‘nieuwe televisiekijken’ heb je tegelijk een laptop, iPad of smartphone op schoot, waarmee je direct kunt reageren op de televisiebeelden, ervaringen meteen kunt delen met je vrienden, en diepere informatieve of commerciële lagen onder het programma aan kunt boren. Zo kun je bij In Therapie gelijktijdig met de aflevering de tweets van de karakters volgen. Amerikaanse series als Heroes of Lost verspreiden zich vanuit een televisieserie als stripverhaal, via internet, alternate reality games op de computer, merchandising enzovoorts, en pikken onderweg nieuwe groepen fans op. Die leveren op hun beurt nieuwe ideeën voor merchandising, verhaallijnen in games, Wikipedia bijdragen, mock-ups van de serie, waardoor een complex vertakt format ontstaat. Geen wonder dat sommige schrijvers zich nu ‘lost’ voelen… Maar meestal komt het de rijkdom en creativiteit van het oorspronkelijke concept dus alleen maar ten goede.

Een nieuw type maker
Waar voorheen een schrijver nog in grote zelfstandigheid de eerste versies van een script kon schrijven, werken techniek, productie en creatie in een transmediaformat vanaf het begin samen. Als schrijver moet je een gevoel voor marketing en social media ontwikkelen, en als webbouwer een gevoel voor storytelling. Schrijvers moeten leren omgaan met een bepaalde mate van interactiviteit en moeten bijvoorbeeld als karakters kunnen bloggen of live chatten. Acteurs met een theaterachtergrond hebben vaak een prima antenne voor publieksreacties, die hen van pas zal komen bij een interactief format – of het contact met publiek nu tijdens een chat plaatsvindt of bij een live bijeenkomst.
Een scenario voor een transmediaal format ziet er ook heel anders uit. Omdat je format 24/7 bereikbaar is, wordt er ook 24/7 op gereageerd. Het verkeer via al die platforms loopt voor een groot deel via een database. Je scenario bestaat niet uit een lineair plan op papier, maar uit een gedetaileerde planning van alle contentelementen in de database. Daarnaast zal een klein team permanent online moeten zijn.

Hetty Kleinloog werkt als scenarioschrijver voor het behoorlijk transmediale SpangaS, en voor concepten van Libelle en de Wereldomroep: “Bij het schrijven van een transmediale serie gaan we eigenlijk terug naar de basis van drama: als op een middeleeuwse markt, waar de verteller wordt onderbroken, geïnspireerd, gecorrigeerd of aangevuld.  Soms krijg hij een tomaat naar zijn hoofd, soms wordt er instemmend gemompeld of geklapt. De interactie met publiek is bepalend voor het verhaal en voor de betrokkenheid en de tevredenheid van de kijkers.” Zie ook het interview met Tim Wright op www.christydena.com.

Een nieuwe dramaturgie voor niet-lineaire of interactieve verhaalstructuren
Als je interactiviteit in je format toelaat, moet je bepalen hoeveel ruimte een VUP krijgt om het verloop van het verhaal te beïnvloeden. Op macro-niveau kun je het verloop van het verhaal scripten, terwijl je op micro-niveau ruimte geeft aan deelnemers om zelf het verhaal te sturen. Bijvoorbeeld door onderscheid te maken tussen playable en non-playable characters. Zo kunnen deelnemers de acties van bijkarakters manipuleren en zo de uitkomst van bepaalde scènes beïnvloeden. Een andere interessante gedachte is dat je verhaalelementen waarmee een VUP kan spelen groepeert in vijf ‘libraries’: expositie, complicatie, climax, resolutie en conclusie. Hindernissen, situaties en acties van bijkarakters passen dan bij de fase waarin het verhaal zich bevindt. Ze kunnen zorgen voor verschillende uitkomsten van een scène of aflevering, maar uiteindelijk kom je weer terug bij een beheersbaar aantal opties voor de voortgang van je verhaal (‘Adapting the Tools of Drama by Randy Littlejohn’).

THE TRUTH ABOUT MARIKA: een sterk verhaal
Een van de eerste en meest krachtige voorbeelden van de vervaging van realiteit en fictie, en juist daarom een van de meest succesvolle transmedia projecten tot nu toe, is TheTruth about Marika. De Zweedse serie uit 2007 neemt de kijker mee op een zoektocht naar het verdwenen meisje Marika, met online tools, filmpjes van kijkers op onderzoek, een conspiracy theory en een actualiteitenrubriek van de Zweedse publieke omroep om het geheel kracht bij te zetten (google de promo: in zeven minuten weet je alles).
De aandacht en aantrekkingskracht was enorm, en het (waargebeurde?) verhaal leek overal ‘tentakels’ te hebben. Dat maakte het onweerstaanbaar. Omdat iedereen iets van ‘Marika’ wist of behoorde te weten, was het als publiek vrijwel onmogelijk je er afzijdig van te houden. Een extreem effectief voorbeeld van kijkersbinding dus.
De tijdlijn voor de planning van de serie was opgebouwd uit drie delen: fictie, realiteit en als realiteit gepresenteerde fictie. Niet alleen de uitzending van de dramaserie was gepland, ook alle conflicten tussen de vriendin van Marika en de Zweedse publieke omroep waren zorgvuldig gescript.
 Maker Christopher Sandberg van The Company P was op 29 maart bij NPOX.

THE BLAIR WITCH PROJECT: oldschool transmedia
Verder terug in de tijd kom je bij het format dat kan worden beschouwd als de start van transmedia: The Blair Witch Project. De makers bouwden eerst zorgvuldig een zogenaamd eeuwenoude heksenmythe door het verstoppen van teksten, feiten en afbeeldingen op internet, die teruggingen tot 1785 (zie: www.blairwitch.com). Hiermee bouwden ze al lang voor het uitkomen van de film een ware fanbase. Juist omdat het publiek nog niet bedacht was op deze ‘propagandistische’ manier van het verweven van feit en fictie om ‘zieltjes te winnen’ voor de film – ruimschoots vóórdat hij daadwerkelijk in de bioscoop verscheen – was het effect zo groot.Iets anders opmerkelijks is het element van mysterie, dat in transmedia vaak zeer effectief blijkt te zijn: een deel van het verhaal onthullen, maar vooral niet alles, zorgt ervoor dat het publiek actief moet (en wil!) meedenken en meepuzzelen. Wij zien dat terug in formats als The Truth about Marika, Lost, Kate Modern, Dr Who, Why so Serious (een zogeheten alternaterealitygame (ARG) die aansloot op de uitbreng van de film The Dark Knight’ en talloze andere transmedia projecten.

A World Without Oil  – ‘a serious game for the public good’
Gaza Sderot – ‘life in spite of everything’
A Conspiracy for Good – Ook gemaak door The Company P ism Tim Kring (Heroes)
Kate Modern – ‘the first truly interactive show online’
I Love Bees - ‘both a a real world experience and a viral marketing campaign’
Torchwood – ‘the X-Files meets This Life’
Dubplate Drama – ‘the world’s first interactive drama series’…
Why So Serious?  – ‘this city deserves a better class of criminal and I’m gonna give it to them’
Pirates of the Caribbean Online – ‘live the adventure’