SCRIPTDESK

Scripted reality: Achter Gesloten Deuren

Sinds september zendt Net5 de dagelijkse serie Achter Gesloten Deuren uit. Voor wie middenin een aflevering valt is niet meteen duidelijk of het nu om reality of fictie gaat. En dat is precies waar het bij scripted reality om gaat. Arnout Vallenduuks bedrijf ‘Sprechhund’ schrijft AGD, en schreef ook The Young Ones, zogenaamde constructed reality. Wat is het geheim achter het succes van dit nieuwe genre en staan we aan het begin van een scripted reality tsunami?
Door Maarten Almekinders

Artikel verscheen eerder in PLOT, Magazine over Scenarioschrijven, Winter 2013

Wat is scripted reality?
Het ontstaan van een nieuw televisiegenre roept de herinnering op aan de eerste jaren van de dagelijkse soap. Olga Madsen vatte soap destijds samen als “een naïef verteld verhaal door dialoog met beeld, waarin reële personages bijna onwaarschijnlijke verhaallijnen waarschijnlijk laten zijn.” Zoals soap begin jaren ’90 zijn plek moest zien te veroveren naast drama, moet scripted reality 20 jaar later zijn plek vinden naast de reportage. Arnout definieert scripted reality als “een waargebeurd verhaal gedramatiseerd naverteld dat op een reportage-achtige manier verfilmd wordt. We gaan de conventie aan met de kijker dat iets zo gebeurd zou kunnen zijn. Scripted is geschreven drama waarbij gebruik gemaakt wordt van de sterke punten van reality. Scripted beschrijft de situatie waarbinnen een regisseur met zijn acteurs aan de slag gaat. Het is een subtiel spel tussen testimonial, voice over en scène. Constructed reality is het improviseren op de realiteit waardoor je het verhaal naar een aantrekkelijker niveau brengt. Het genre creëert vooral drama in de montagefase.”

Hoe lang bestaat het genre?
“Scripted reality is de afgelopen jaren groot geworden in Duitsland. Sinds dit jaar is een golf van series Nederland aan het overspoelen. In de VS neigen ze meer naar constructed reality, waarbij ze de realiteit een handje helpen om naar een interessant verhaal te komen.”

Heb je een verklaring voor het succes?
“Iets wordt een succes als dingen elkaar vinden: de tijdsgeest, de manier van vertellen en het soort verhalen. Het genre past uitstekend bij het huidige crisisgevoel, hoe mensen de tijdsgeest ervaren: kaler, leger, lelijker, soberder. Het gaat over mensen die in de problemen zitten, want er is een groot geheim dat hun leven beheerst. We ontmoeten de personages op de rand van de hel, lopen een stukje met ze op door de hel om uiteindelijk het licht terug te vinden aan het eind van de tunnel. Mensen zijn gewend geraakt aan zelf filmpjes maken, youtube kijken, de reportage-achtige manier van filmen is herkenbaar en draagt bij een het realiteitsgevoel. Sander Offenberg, een van de schrijvers die intensief betrokken is bij ‘Achter gesloten deuren’ noemde het genre ooit reality+; reality is te saai geworden. “

Wat is de eigenheid van Achter Gesloten Deuren?
“Het is altijd een afgerond verhaal waarbij één van de personages een les gaat leren. Een morality play. Alles wat er gebeurt moet redelijkerwijs door een camerateam gefilmd kunnen worden. Bij het schrijven vraag je je af: hoe heeft het er in werkelijkheid uitgezien, bij welke momenten ben je aanwezig met een camera, welke vragen stel je, wat denken de mensen van elkaar en van de aanwezigheid van de camera? We hebben clementie met onze karakters. We proberen begrijpelijk te krijgen hoe mensen tot abjecte keuzes komen. Een futiel probleem voor de één kan voor een ander een immens probleem zijn. Dat is deel van het succes dat het geen leedvermaak is, maar zoals gezegd, een morality play.“

Hoe kom je aan de geheimen?
“Sinds de serie op de buis is sturen honderden mensen ons hun geheimen. Of ze komen van acteurs die in een andere aflevering spelen. Daarvóór vonden we ze op allerlei plekken online. Veel geheimen zijn niet bruikbaar. Een geheim heeft een biecht nodig, je moet invoelbaar kunnen maken waarom iets een geheim is geworden, waarom iemand bang is dat het uitkomt, wat de consequenties zijn, en er moet een moment te bedenken zijn waardoor het geheim openbaar gemaakt moet worden. Vervolgens wordt een geheim gedramatiseerd en gestorylined.”

Is dat waargebeurde element essentieel voor het genre?
“Ja. Als je het zou verzinnen maak je een ander genre en gebruik je alleen een stijlmiddel voor een bepaald effect. Dat is precies het verschil tussen AGD en The Office. Comedy op basis van scripted zou trouwens best grappig zijn. Het leuke van AGD is dat je hoogwaardige verhalen op een toegankelijke manier kunt vertellen. Je kunt hele andere perspectiefkeuzes maken dan bij drama. Je kunt spelen met empathie op onverwachte plekken in je verhaal. Een protagonist met een moreel verwerpelijke motivatie kun je begrijpelijk maken via de testimonials.
Een voorbeeld van een geslaagd verhaal is dat over een gereformeerde man in Zeeland die geen weerstand meer kan bieden aan zijn homoseksuele gevoelens. Hij biecht op dat hij seksmomenten heeft langs de snelweg. Niet bepaald een personage waarmee de doorsnee Net 5 kijker de avond vrijwillig zou doorbrengen. Brokeback Mountain in de polder. Doordat je de worsteling bij de man volgt is het een invoelbaar verhaal geworden wat toegankelijk is voor veel mensen. Ik volg tijdens de uitzending de reacties op Twitter, en dan zie je dat veel mensen reageren op het verhaal, zich boos maken over een personage of aan het huilen slaan omdat ze iets zielig vinden. Het lukt kennelijk om sterke emoties op te roepen.”

Het is een genre dat je zelf nog moest uitvinden. Waar liep je tegenaan?
“Het besef wat het doet met de karakters dat er een camera aanwezig is. Je moet als schrijver in je hoofd hebben dat de karakters de aanwezigheid voelen: dat mensen zich inhouden als er een camera aanwezig is. In de interviewsetting van de testimonials zijn mensen juist opener waardoor contrast ontstaat. Je ziet hoe mensen een masker ophebben in een scène en vijf minuten later een heel ander beeld hebben van de situatie waar ze zich net nog in bevonden. Je speelt een spel tussen testimonial, voice over en scene. Als het goed gaat voel je hoe de relatief niemendallerige scènes steeds meer lading en spanning krijgen doordat karakters verschillend terugkijken op dezelfde momenten. Des te groter wordt de uiteindelijke aardbeving.”

Je hebt hiervoor veel drama geschreven. Wat moet je leren of afleren als je voor dit genre gaat schrijven?
“Je moet goed zijn in structuur en nog meer dan bij drama moet je diep in je karakters durven duiken. De manier waarop we schrijven is zonder uitgeschreven dialoog dus het gaat om de essentie van de scene. Je bent constant bezig met de vraag: wat denkt de hoofdpersoon dat de andere karakters van haar denken, en wat denken de andere karakters dat de hoofdpersoon denkt? De hoofdpersoon is de enige die weet waarom de camera er is, de rest niet. Maar de hoofdpersoon weet weer niet wat de anderen tegen de camera zeggen en is daar nieuwsgierig naar. Ook de andere karakters gaan zich meer afvragen wat iedereen weet. Dat vergt het een emotioneel schaakspel. Je moet weten waar de pionnen staan en waarom ze zelf denken dat ze daar staan.
Je kunt ook niet alle momenten in een verhaal zien. Bij een verhaal over een pyromaan in drama weet je dat het moment komt dat je het huis in de fik ziet gaan. Bij ons weet je dat je er niet bij gaat zijn, je ziet de planning vooraf en de reactie achteraf. Je hebt niet het gemak van mooie beelden die je verhaal gaat redden. Je moet ook rekening houden met minder professionele acteurs. Vaak kunnen scènes gered worden met testimonials of voice-overs, zonder dat dat voelt als een geforceerde ingreep.”

Wat is er leuk aan het schrijven voor scripted reality?
“Ik vind het leuk om stand-alone verhalen te vertellen die in de kern goeie verhalen zijn. Dat dit nu gedaan wordt maakt het ook een soort tijdsdocument. De geheimen in NL anno 2012.”

Wat voor schrijver moet je zijn?
“De mensen die nu voor de serie schrijven hebben allemaal ervaring met dagelijkse series. Je moet uit een klein gegeven snel een gevoelsmatig geloofwaardig treatment kunnen maken van 45 minuten. Mensen moeten snel kunnen produceren.”

Staan we aan het begin van een tsunami?
“Ja ik denk dat dit pas het begin is. Er zijn veel verschillende producenten bezig met al dan niet originele formats voor zowel publieke als commerciële zenders. Ik verwacht dat we in 2013 verschillende scripted series gaan zien.”

Vanaf 11 februari is een nieuwe serie afleveringen te zien bij Net 5.