SCRIPTDESK

Het verzachten van harde informatie

In Nederland worden jaarlijks, ruw geschat, zo’n 700 opdrachtfilms gemaakt. Deze films dienen allerlei doelen: het profileren en voorstellen van een bedrijf, het introduceren van nieuwe producten, het geven van voorlichting enzovoort. Bij al deze films zijn producenten, regisseurs én scenarioschrijvers betrokken. In deze tak van sport is de klant nog meer koning dan elders. Hoe stel je hem of haar tevreden, terwijl je tegelijkertijd je eigen kwaliteitsnormen hoog probeert te houden?

Door Maarten Almekinders
verschenen in PLOT, Magazine over Scenarioschrijven, winter 2011

Communicatiebedrijf Stetz ontwikkelt en produceert zeer uiteenlopende communicatieprojecten in opdracht. Producent Jan-Willem Wirtz (foto): “Bij een opdrachtfilm zijn doel en doelgroep heel precies gedefinieerd. Binnen de opdracht heb je een enorme vrijheid in het kiezen van de beste vorm. Soms is dat een hele gelikte corporate (film waarin het bedrijf zich presenteert, red.) maar het kan ook documentaire of animatie zijn, afhankelijk van de doelstelling en de doelgroep. Het product kan alle lengtes of dragers hebben; op DVD, in een theater of – toen een opdrachtgever iets ‘never seen before’ wilde – eenmalig geprojecteerd op 22 schermen.

Voor de opening van de Maasvlakte 2 door Koningin Beatrix bleef het niet bij film alleen. Stetz ontwikkelde een evenement met een grote tent, acht schermen en 160.000 liter water. Maar belangrijk onderdeel was een film over een negenjarige jongen, die zijn visie op de nieuwe Maasvlakte gaf. Daarmee kwamen alle aspecten samen die in de aanleg aan de orde waren geweest, zoals economische groei, milieuproblematiek en het feit dat drie havens waren vernoemd naar Amalia, Alexia en Ariane.
Het concept kwam tot stand in een samenwerking tussen regisseur Piet-Harm Sterk en scenarist Philip Delmaar. Jan Willem: “Het werd een persoonlijk verhaal van een negenjarige jongen. Dit was de Maasvlakte van zijn generatie.
Je ziet dan wat de kracht van een scenarist is: het verzachten van harde informatie.”

Productiebedrijf Zee is gespecialiseerd in drama. Producent Patty Stenger heeft een theaterachtergrond en kwam als scenarioschrijver in het vak terecht. Patty: “In 1985 was de opdrachtfilm big business. Je had grote bedrijven als Toonder Studio’s en Signum, dat 45 mensen in dienst had. De films werden gedraaid op 35 mm. Maar met de komst van video kon ineens iedereen opdrachtfilms maken. Hetzelfde zie je nu weer gebeuren. Als je een camera en een laptop hebt kun je iets maken waar je een potentiële opdrachtgever soms bestmee kunt imponeren. Niettemin blijft het een vak. De uitdaging is altijd weer om van elk onderwerp,
hoe saai ook, iets te maken waar mensen naar willen kijken.” Zo kreeg Zee van een PR bureau de vraag om te laten zien wat de provincie Overijssel allemaal doet voor de burger in aanloop naar de provinciale verkiezingen. Van chipknip tot vissen en jeugdzorg. Dat werd de mini-comedy De Familie Overijs voor internet, geschreven door Patty zelf:  “Ik vind het veel te leuk om dat uit handen te geven.”

Nieuwe wereld
Michiel Richards schreef jaren aan soaps en televisieseries tot hij erachter kwam dat Endemol ook een afdeling had die bedrijfsfilms maakt. Hij legt zich nu helemaal toe op het schrijven van opdrachtfilms, met onderwerpen als veilig werken tot duurzaam energie opwekken. Michiel: “Het is heel leuk om je in korte tijd helemaal in een nieuwe wereld te verdiepen. Wat ik prettig vind is dat de meeste opdrachtgevers heel goed weten wat ze willen vertellen en aan wie. Daar moet jij dan vervolgens een vorm voor vinden. Bij de ontwikkeling van drama voor een omroep zijn de uitgangspunten meestal vager. Bij een opdrachtfilm is er hele concrete informatie over de doelgroep beschikbaar, waar ik als schrijver sneller een beeld bij heb dan bij een ‘zenderprofiel’.”

Tim Klaasse begon als cameraman en maakte in 2006 de overstap naar regisseren en schrijven van commercials, corporate films en drama. Volgens Tim is het belangrijk dat je goed de taal van de opdrachtgever spreekt en kunt achterhalen wat die nou eigenlijk wil. Hij gaat meestal met de producent naar een opdrachtgever. Tim: “De schrijver is op twee momenten heel belangrijk. In het begin krijg je brochures, dossiers en notities mee waar je het verhaal uit moet destilleren. De schrijver heeft dan de redactionele en dramaturgische taak om verhalen op te sporen in al die bronnen en een grote lijn te ontdekken.“

Soms is de rol van de scenarioschrijver minder voor de hand liggend. Jan-Willem Wirtz: “Voor een groot congres wilden we zeven personen in filmpjes het congresprogramma laten becommentariëren. We namen interviews op met alle karakters en vroegen scenarist Bert Bouma om daar compacte scenario’s van te maken, met gebruik van hun authentieke quotes. Dezelfde personen vroegen we toen weer om de scenariotekst vanaf de autocue in te spreken voor de filmpjes. Daarmee bleef het authentiek, maar wel gecondenseerd. Zo kun je bestaand materiaal op een dramatische manier herbewerken, waardoor de boodschap sterker en compacter overkomt.“
Budget

Leontine van de Stadt is directeur van het festival Keying into the Brain, waar De Gouden Reigers worden verdeeld (de Gouden Kalveren van de opdrachtsector). In 2010 waren er 103 inzendingen, volgens Leontine het topsegment van de sector. Je hebt het dan over ongeveer vijftien procent van alle producties, met een gemiddeld budget tussen de € 30.000 en 40.000, met uitschieters naar 100.000  en meer. De overige 85% wordt vaak niet eens ingestuurd voor een Gouden Reiger omdat de kwaliteit te laag is. Daarin gaat het over budgetten van rond de € 5.000 tot 10.000. Slechts een klein deel  van de film- en videoproducties is drama, maar toch is het aantal projecten waarbij een scenarioschrijver is betrokken veel groter. De laatste jaren vindt er steeds meer een verschuiving plaats richting interactieve media.

Patty Stenger voert regelmatig stevige onderhandelingen met opdrachtgevers over kwaliteit. Patty: “Er wordt veel gesnoeid in budgetten. Bij grote bedrijven heb je soms te maken met de afdeling inkoop. Kunt u even een offerte maken voor een filmpje?  Laatst zei zo’n dame heel serieus : ‘ja ik snap dat het ingewikkeld is, vorige week hebben we nieuwe vuilnisbakken ingekocht, daar zit ook veel kwaliteitsverschil in hoor!’ Zeker bij drama is kwaliteit van groot belang. Slecht drama werkt averechts.“ Haar bedrijf Zee maakte voor ING De Verleiding, een mini-dramaserie vol dilemma’s over compliance (naleving) en integriteit, geregisseerd door Marc de Cloe. Het programma wordt wereldwijd ingezet binnen de ING Groep en won internationaal prijzen. Patty: “Waar ik echt blij van word is het feit dat de serie zo vaak gebruikt wordt en blijkbaar zoveel jaren meegaat. In deze tijd van snelle, goedkope filmpjes is het heel fijn dat ik aan opdrachtgevers kan laten zien dat kwaliteit nog steeds loont.”

Volgens Tim Klaasse realiseren bedrijven zich dat de kwaliteit van het uiteindelijke product belangrijk is. “Mensen zijn gewend aan een bepaalde kwaliteit op televisie en zien wanneer iets goedkoop is gemaakt. Je kunt beter meer uitgeven voor iets goeds. Anders gooi je je geld weg.“ Een klant wil vaak fictie, terwijl in het onderwerp in eerste instantie niets dramatisch lijkt te zitten. Tim: “Zoals bijvoorbeeld een gratis medische keuring voor bouwvakkers. Dat is uiteindelijk Komt een bouwvakker bij de dokter geworden. Daarbij is het gelukt om de briefing te verwerken in een dramatisch sterke film, zonder dat je de boodschap er nog doorheen voelt.” Een goede samenwerking met een scenarist is heel belangrijk: “Als je weet welke uitstraling je wilt moet je ook schrijven op bijvoorbeeld locaties en acteurs. Tegelijkertijd moet je altijd rekening blijven houden met het budget. Dat betekent dus goed blijven bedenken wat je wel of niet in een script aan een opdrachtgever voorstelt.”

Patty Stenger benadrukt dat film een heel krachtig medium is als het gaat om gedragsverandering. Samen met Paula van der Oest maakte ze voor de NS een aantal kinderfilms over agressie en gevaarlijk gedrag bij het spoor. Na het zien van die films was er aantoonbaar minder agressie en gebeurden er minder ongelukken rond die scholen. Paula van der Oest: “Geen speelfilmregisseur in Nederland kan leven van alleen speelfilms maken. De korte films die ik met Patty heb gemaakt, zijn eigenlijk allemaal mini-speelfilmpjes. Omdat ze goed geschreven zijn, is het heel leuk om ze te maken. Ik heb een behoorlijke creatieve vrijheid, in nauw overleg met Patty. Op al die kleine filmpjes ben ik dan ook best trots. Dat je soms iets maakt wat nut heeft, echt aantoonbaar verandering teweegbrengt, is heel bevredigend. Hoewel ik in geen geval wil zeggen dat kunst (het maken van speelfilms) nut moet hebben! – in het licht van de discussie over de noodzaak van kunst in de maatschappij!”
Patty Stenger denkt dat er voor scenarioschrijvers absoluut nog terrein te winnen is in de opdrachtbranche “Iedereen kan filmpjes maken en de beeldkwaliteit wordt steeds beter. Als het mis gaat dan gaat het mis door een zwak scenario.” Ze benadrukt de aantrekkelijke kant van werken in deze sector: “Ik kan maken wat ik zelf wil maken. Goeie regisseurs en acteurs willen graag met me werken. En je weet zeker dat je binnen twee maanden een film klaar hebt. Dat is wat anders dan vijf jaar wachten op financiering.”

Michiel Richards ziet als voordeel dat hij als scenarioschrijver gewend was om documenten te schrijven om je ideeën te verkopen.  Bovendien heeft zijn ervaring met soapschrijven hem geleerd binnen strakke kaders te werken: “Als een film binnen één dag gedraaid moet kunnen worden, bedenk ik een verhaal waarbij dat mogelijk is.”

Jos Arts schreef opdrachtscenario’s over onder andere mediation, budgetteren en vastgoedontwikkeling. Het komt maar zelden voor dat  een opdrachtgever in zijn script gaat rommelen. “Hij huurt mij in omdat ik iets goed kan. Dan moet hij niet op mijn stoel gaan zitten. Ik probeer hem te overtuigen waarom iets niet werkt, maar als hij het toch per se zo wil dan krijgt hij het.”